içinde

Full Authority Digital Engine Control (FADEC)

Full Authority Digital Engine Control (FADEC)

Gökyüzü, en eski çağlardan beri insanoğlunun anlamlandırmaya çalışıp üzerine çalışmalar yaptığı bir bilinmezlik olmuştur. Sanayi devriminden sonra hızlı gelişmeler neticesinde bu bilinmezliğin kapılarını bir nebze olsun aralanarak gökyüzünde olabilmenin hayalini kuran mucitler tarafından 20. yüzyılın başlarında yeni bir devrin başlangıcı yapılmıştır. Günümüzde en az otobüsler kadar sık kullanılan bu tabiri caizse “demir yığını”  uçakların nasıl uçtuğu hala pek çok kimseyi hayrete düşürmektedir. Bu demir yığınının altında yatan sır elbette ki o devasa motorlardır. Peki, o devasa motorlar nasıl kontrol edilmektedir?

FADEC Nedir?

Full Authority Digital Engine Control, yani “Tam Yetkili Dijital Motor Kontrol”, motoru yöneten sistemin genel adıdır. Bazı üreticiler yukarıda gösterilen kutuyu FADEC adı ile isimlendirirken genel olarak bütün bir kontrol sistemini içinde barındıran sistem olarak bilinir. Yakıt ve yağlama sistemi, soğutma veya ısıtma sistemleri, fan kontrol sistemi ,ateşleme sistemi, ECU (Elektronik Kontrol Ünitesi) gibi pek çok sistemin tamamını içerisinde barındırır. Ayrıca içinde FPGA ve işlemcilerden oluşan birden fazla elektronik kart bulundurur. Birer haberleşme protokolü olan RS-232 , ARINC-429 (askeri uçaklarda bunlarla birlikte MIL-STD-1553 ile) veri alışverişi sağlanır. FADEC, aynı zamanda içerisinde bir güç kaynağı bulundurur ve 115 V AC ve 400 Hz ile çalışır, fakat esas gücünü dişli kutusu üzerindeki 3 fazlı alternatörden alır. Bunu yaparken kontrol ettiği sistemlere gerilim ve akım cinsinden enerjilendirme yapar. Soğutulması askeri uçaklarda genelde yakıt ile sivil uçaklarda ise hava ile yapılır.

FADEC Çalışma Prensibi 

FADEC; hava yoğunluğu, gaz kolu konumu, motor sıcaklıkları, motor basınçları ve diğer birçok parametre dâhil olmak üzere mevcut uçuş koşulunun çoklu giriş değişkenlerini alarak çalışır. Yakıt akışı, değişken stator pozisyonu, valfler üzerindeki tork motor akımı, aktuatörler pozisyonu gibi motor çalışma parametreleri bu verilerden hesaplanır ve uygun şekilde uygulanır. FADEC aynı zamanda bu sistemlerden geri bildirimler alır ve motor stabilizasyonunu korumaya çalışır, bununla birlikte motorun çalıştırılmasından ve ateşleme sistemlerinde de sorumludur. Görüldüğü gibi FADEC’in temel amacı, belirli bir uçuş koşulu için optimum motor verimliliği sağlamaktır.

Uçak motorunun üzerine monte edilen FADEC A ve B olmak üzere iki kanaldan oluşur. Kanallar “cross check” yaparlar; yani alınan her veri iki kanala birden gönderilir ve bu iki kanal birbirinin yedeği olarak çalışır. Her uçuşta sadece bir kanal main (ana) olarak çalışır diğer kanal sadece standby modunda sistem yedeği olarak bekler.  FADEC’lerin başka bir görevi ise motor sağlığını kontrol etmesi ve bunu raporlanmasıdır. Örneğin, herhangi bir uçuş anında sıcaklık sensörlerinden birinin koşullandırılmış sınırlar dışında bir sıcaklık aldığını kaydeder ve bakım teknikerleri için bunu hafızasında tutar. Aynı zamanda algıladığı hataya göre uçuş ayarlamalarını yapar, eğer motoru kaybettirecek bir hataysa pilota bildirir.

İlk olarak askeri motorlarda denendikten sonra sivil uçaklarda kullanılmaya başlanan FADEC’ler uçak motorlarının en önemli parçalarından biridir.Tasarımı, üretimi ve yazılımı ile ilgili hiçbir teknik bilgi bulunmayan FADEC’lerin değeri milyonlarca dolar etmektedir.  FADEC’leri ilginç kılan bir diğer nokta ise üretimlerinin yerli yapılması zorunluluğudur; bu nedenle FADEC ithal etmek mümkün değildir. Dünyada bu sistemin üreticilerinin başında Amerika Birleşik Devletleri gelir; bununla birlikte bazı şirketlerin ortaklaşa kurmuş oldukları FADEC üretim şirketleri de bulunmaktadır.

Kaynakça

  • flightliteracy.com  
  • skybrary.aero
  • www.flight-mechanic.com
  • baesystems-ps.com
  • www.ainonline.com

Ne düşünüyorsun?

Yazar

Nanoteknoloji Nedir?

Fizikist